Του Θοδωρή Δεληγιάννη
deligiannis@pegasus.gr
Το Μέσο δεν είναι το μήνυμα αλλά το μήνυμα (κάνει) το Μέσο. Αντιστρέφοντας τη ρήση του Μάρσαλ Μακ Λούαν, η πολύκροτη υπόθεση με το ιστολόγιο press-gr (press-gr.blogspot.com) αναδεικνύεται ως ένα ακόμη σύμπτωμα της εν γένει κρίσης της δημοσιογραφίας.
Ενα μοντέλο ενημέρωσης, το οποίο ενώ ενδύθηκε μοντέρνα τεχνολογικά μέσα κατέληξε να αναπαραγάγει τα πολύ γνωστά λαϊκίστικα πρότυπα από το απώτερο παρελθόν του Τύπου και να υιοθετήσει έκνομες πρακτικές. Ολα άρχισαν περί τον Ιούλιο του 2006. Μία ομάδα ατόμων προερχόμενων από τα ΜΜΕ φιλοδοξούσε -κατά δήλωσή της- να δώσει βήμα στον ανώνυμο πολίτη σε μια μορφή αδιαμεσολάβητης ενημέρωσης που απαιτούσε τη συμμετοχή του κοινού και τη χειραφέτηση της διαδικασίας διαμόρφωσης της κοινής γνώμης από τα επίσημα «κανάλια». Το εγχείρημα εξ απαλών ονύχων εξετράπη καθώς οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι κυριάρχησαν με το επιχείρημα ότι, αισθανόμενοι πίεση για λόγους επαγγελματικών ισορροπιών να προχωρήσουν στη δημοσιοποίηση κάποιων ειδήσεων στα ΜΜΕ στα οποία εργάζονταν, βρήκαν αυτό το πεδίο έκφρασης.
Γύρω από τις διαρθρωτικές αγκυλώσεις του εγχώριου επικοινωνιακού συστήματος και τη μεταβατική περίοδο που διανύει η ελληνική δημοσιογραφία αναπαράχθηκε ένα δηλητηριώδες δημοσιογραφικό «υβρίδιο» που υπό τη λεοντή της ελεύθερης έκφρασης, του καταγγελτικού λόγου και της ανωνυμίας διολίσθησε σε παράβαση κάθε κανόνα δεοντολογίας και σε παραβατικές συμπεριφορές.
Επιτυχίες
Ο σχολιασμός συγκεράστηκε με την (πραγματική) είδηση, η ανωνυμία συνδυάστηκε με την ένταση της «καταγγελίας». Η «στοχοποίηση» προσώπων και καταστάσεων δεν προέκυπτε από τα ιδιαίτερα συμφέροντα της ομάδας αυτής. Ετσι, από πρότυπο ψηφιακής κοινωνίας των πολιτών μετετράπη σε «παραμάγαζο» εξυπηρέτησης ιδιοτελών συμφερόντων. Στις περίπου 6.700 αναρτήσεις και τα χιλιάδες δημοσιευμένα σχόλια οι ειλικρινείς καταγγελίες και οι έγκυρες πληροφορίες βρέθηκαν μαζί με δημοσιογραφικά «ξεκαθαρίσματα λογαριασμών», κουτσομπολιά και συκοφαντίες.
Η πρώτη μεγάλη επιτυχία αφορά τον θάνατο του διοικητή του ΙΚΑ Γ. Βαρθολομαίου στις αρχές του 2007. Οι δεκάδες επισκέπτες των πρώτων μηνών άρχισαν να γίνονται χιλιάδες και σε λίγους μήνες το pres-gr εξελίχθηκε σε ισχυρό ανταγωνιστικό μέσο των επίσημων ΜΜΕ. Στην περίοδο αυτή πρέπει διευρύνεται και η αρχική συντακτική ομάδα αφού σταθερά αυξάνεται ο ρυθμός των νέων καταχωρίσεων και ταυτόχρονα διευρύνονται οι πηγές. Οι δημοσιεύσεις εκτινάσσονται από περίπου 450 τον Ιανουάριο σε 1.270 τον Ιούνιο. Παρατηρείται ένας πρώτος καταμερισμός της εργασίας ως προς τους τομείς κάλυψης και οργάνωσης της παραγωγής με τη θεσμοθέτηση ειδικών ενοτήτων, λόγου χάρη για τους μεγάλους ομίλους ΜΜΕ, τα πολιτικά κόμματα κ.λπ.
Η επιτυχής πορεία συνεχίστηκε με την αποκάλυψη του video από το You Tube με τους βασανισμούς αλλοδαπών κρατουμένων στο αστυνομικό τμήμα Ομονοίας, με του Πακιστανούς, το σκάνδαλο των ομολόγων, τις πυρκαγιές, τη μάχη διαδοχής στο ΠΑΣΟΚ κ.ά.
Παράλληλα, ο ανταγωνισμός ισχύος στο επίπεδο της πολιτικής ελίτ τροφοδοτούσε, σύμφωνα με τις τελευταίες αποκαλύψεις, το press-gr με πλούσιο «παραδημοσιογραφικό» υλικό και ταυτόχρονα αυτό το υλικό αποτέλεσε το αντικείμενο συγκεκριμένων επερωτήσεων στη Βουλή -σε μία τουλάχιστον αφελή σύγχυση γεγονότων και αποχρωσών ενδείξεων. Η αλληλοδιαπλοκή αυτή επίσημης και εναλλακτικής δημοσιογραφίας έθεσε εκποδών τις αρχές της πρωτογενούς πηγής ενημέρωσης και της διασταύρωσης των γεγονότων.
Το θέμα, όμως, δεν τίθεται με τη μορφή τού εάν θα πρέπει περιοριστεί ή όχι η ελευθερία έκφρασης στο διαδίκτυο. Δεδομένου ότι έχουμε τη μεταφορά ενός ήδη υπάρχοντος δημοσιογραφικού προτύπου σε νέο τεχνολογικό πλαίσιο, το θέμα που ανακύπτει είναι τι είδους δημοσιογραφία θέλουμε να ασκείται και πώς διατηρώντας το συνταγματικά προστατευόμενο ατομικό και συλλογικό δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης θα διασφαλιστεί η απαραίτητη ποιότητα της ενημέρωσης που θα εισφέρει ηθικούς και πολιτικούς πόρους στη δημοκρατία.
Θεσμικές παλινωδίες
Κυβερνητικές παλινωδίες προκάλεσε το θέμα των blogs. Ενώ αρχικά εξαγγελλόταν δρακόντεια νομοθετική ρύθμιση για τα «ηλεκτρονικά εγκλήματα», προ του φόβου της γενικής κατακραυγής, τελικά την Παρασκευή ανακοινώθηκε από το υπουργείο Δικαιοσύνης ότι... απλώς θα κυρωθεί η σχετική Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης. Στο ζήτημα των blogs αναφέρθηκε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Γ. Παπανδρέου. Στην προχθεσινή συνεδρίαση του Συντονιστικού σημείωσε ότι «τα ποινικά αδικήματα είναι ποινικά αδικήματα» και προσέθεσε πως «αυτό δεν έχει καμία σχέση με την προσπάθεια χειραγώγησης της ελεύθερης έκφρασης μέσω των blogs», την οποία χαρακτήρισε «αστυνομική αντίληψη».
Πέντε ερωτήσεις και απαντήσεις για τα blog
Του Παναγιώτη Παπαϊωάννου
Τα «ιστολόγια», ή «ηλεκτρονικά ημερολόγια» όπως ήταν ο πρώτος αδόκιμος όρος που χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση των blog στην ελληνική γλώσσα, θεωρούνται από πολλούς ως ο κατεξοχήν τρόπος έκφρασης που αποδεικνύει τον δημοκρατικό χαρακτήρα του Ιντερνετ και την ελευθερία της έκφρασης που πρεσβεύει το μέσο.
Τι είναι τα blog;
Τα blog αποτελούν στην ουσία την ανάρτηση ιδεών, σκέψεων και απόψεων μεμονωμένων χρηστών στον κυβερνοχώρο, τα οποία πλέον εμπλουτίζονται και με φωτογραφίες, βίντεο, φόρουμ για ανταλλαγές απόψεων και σχολίων, καθώς και συνδέσεις με άλλα blog ή ιστοσελίδες. Τα blog στη σημερινή τους μορφή αποτελούν μετεξέλιξη των weblogs, τα οποία στα τέλη του περασμένου χρόνου συμπλήρωσαν μία δεκαετία ζωής, καθώς τον Δεκέμβριο του 1997 έκανε την εμφάνισή της η πρώτη ιστοσελίδα του είδους, το «Robot Wisdom». Εκτοτε, η «μπλογκόσφαιρα», όπως αποκαλείται το σύνολο των blog που μπορεί κανείς να βρει στο διαδίκτυο, σημείωσε εκρηκτική ανάπτυξη, καθώς από το 2000 και μετά έκαναν την εμφάνισή τους εκατομμύρια blog σε όλο τον κόσμο.
Πώς δημιουργείται ένα blog;
H δημιουργία ενός blog είναι εξαιρετικά εύκολη για οποιονδήποτε χρήστη με στοιχειώδεις γνώσεις πληροφορικής και χρήσης του διαδικτύου. Για τη δημιουργία ενός blog απαιτείται η εγγραφή σε μία υπηρεσία που παρέχει δυνατότητες για την ανάρτηση ενός ιστολογίου, με τον διαχειριστή του να επιλέγει αν θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του, ή να εκθέτει ενυπόγραφα τις απόψεις του. Η διαδικασία είναι απλή, δωρεάν και δεν απαιτεί συνδρομή.
Γιατί γίνεται τόσος θόρυβος ;
Σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις τα blog θεωρούνται ένας εναλλακτικός τρόπος ενημέρωσης, ενώ οι οπαδοί τους υποστηρίζουν ότι είναι περισσότερο ανεξάρτητα και ελεύθερα από τα παραδοσιακά ΜΜΕ, εφημερίδες, τηλεόραση και ραδιόφωνο. Ωστόσο, στην πορεία του χρόνου έχουν προκύψει συχνά μεγάλα προβλήματα όσον αφορά στο περιεχόμενο πολλών blog και στο «παρασκήνιο» πίσω από τη λειτουργία τους και τους διαχειριστές τους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι προσπάθειες ελέγχου και «φίμωσης» ορισμένων blog έχουν σταθεί αφορμή για καταγγελίες περί κρατικού παρεμβατισμού στη λειτουργία του Internet και σε κατηγορίες για καταπάτηση της ελευθερίας της έκφρασης.
Εχει κάποιος τον έλεγχο;
Το νομοθετικό πλαίσιο για τη λειτουργία των blog είναι θολό και ασαφές τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Βάσει της διεθνούς εμπειρίας, ο πάροχος που φιλοξενεί ένα blog δεν φέρει την ευθύνη για το περιεχόμενό του, αλλά ο συγγραφέας του. Στην ουσία του προβλήματος, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές «γκρίζες ζώνες» όσον αφορά στον έλεγχο του περιεχόμενου που περιλαμβάνουν τα ιστολόγια, αλλά και στη δυνατότητα των αρμοδίων αρχών να παρέμβουν σε περίπτωση που αυτό κριθεί αναγκαίο.
Απειλούν τα blogs τα «παραδοσιακά» Μ.Μ.Ε.;
Είναι γεγονός ότι τα blogs αντιμετωπίζονται από μία μεγάλη μερίδα του κοινού, ιδιαίτερα στο εξωτερικό, ως μία εναλλακτική και ανεξάρτητη πηγή ενημέρωσης. Σε αυτό έχει βοηθήσει σημαντικά η αμεσότητα του internet αλλά και η ταχεία ανταπόκριση των bloggers στη μετάδοση γεγονότων. Ενώ πρόσφατα το CNN εγκαινίασε την υπηρεσία «i-Report», η οποία επιτρέπει την αναμετάδοση γεγονότων από τους ίδιους τους χρήστες. Ωστόσο, οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία και οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα έχουν ήδη δημιουργήσει «μαύρες λίστες» με χώρες οι οποίες παρεμβαίνουν συστηματικά στην ελεύθερη διακίνηση ιδεών και απόψεων στο διαδίκτυο.
Το φαινόμενο των ιστολογίων στην ψηφιακή πραγματικότητα
Τα τελευταία χρόνια τα blog εξελίχθηκαν σε ένα πραγματικό φαινόμενο της ψηφιακής πραγματικότητας, αγγίζοντας κάθε πτυχή της καθημερινότητας και αποκτώντας τεράστια δυναμική και αποδοχή από την πλευρά των χρηστών.
Το 1998, η επονομαζόμενη «μπλογκόσφαιρα» αριθμούσε μόλις 23 ιστοσελίδες αυτής της μορφής. Σήμερα, η εταιρεία ηλεκτρονικών μετρήσεων Technorati εκτιμά ότι ο αριθμός των ενεργών blog στο διαδίκτυο κυμαίνεται γύρω στα 100 εκατ. παγκοσμίως. Σύμφωνα με την εταιρεία, κάθε ημέρα υπολογίζεται ότι δημιουργούνται περί τα 120.000 νέα blog, ενώ εκτιμάται ότι στα υπάρχοντα blog αναρτώνται περί τα 17 νέα σχόλια ανά δευτερόλεπτο, τουτέστιν περί το 1,5 εκατ. σχόλια σε ημερήσια βάση.
Τα ιστολογια έχουν πλέον κερδίσει ένα ρόλο ως εναλλακτικό ΜΜΕ, καθώς προβάλλονται ως ανεξάρτητα και αδιάβλητα σε σχέση με τα παραδοσιακά ΜΜΕ, δημιουργώντας τη νέα έννοια της «δημοσιογραφίας των πολιτών». Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των τσουνάμι στον Ειρηνικό, όπου τα blog αποτέλεσαν κατά τις πρώτες ώρες το μοναδικό μέσο επικοινωνίας.
Οι bloggers, όπως αποκαλούνται οι συγγραφείς τον «ιστολογίων», αναπτύσσουν έντονη κοινωνική δραστηριότητα, συμβάλλοντας στην ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για θέματα ευρύτερου ενδιαφέροντος. Στην Ελλάδα, όπου εκτιμάται ότι λειτουργούν περί τα 30.000 blog, οι bloggers έκαναν αισθητή την παρουσία τους με τις κινητοποιήσεις για τη δημοσιοποίηση των προβλημάτων που στοίχισαν τη ζωή στη νεαρή Αμαλία Καλυβινού, προκαλώντας ένα πρωτοφανές κύμα online αλληλεγγύης και υποστήριξης στο πρόσωπό της, για την ενημέρωση αναφορικά με τη λεγόμενη «γενιά των 700 ευρώ» και φυσικά με τα συλλαλητήρια για τις καταστροφικές πυρκαγιές που έπληξαν τη χώρα το καλοκαίρι του 2007.
Κίτρινα blog και ενημέρωση: Οι γνώμες χρηστών
Μιλούν στην «Η» δύο πιονιέροι της ενημέρωσης μέσω ηλεκτρονικού ιστολογίου. Ο Νίκος Χιώλος, είναι συντάκτης του πρώτου blog στο ελληνικό ίντερνετ και ο Γρηγόρης Μηλιαρέσης διέθετε blog από το 1997:
Αυθόρμητη σκέψη
Δεν υπάρχει τίποτα να φοβηθούμε από τα blogs. Ισα ίσα, πρόκειται για ένα μέσο που μας επιτρέπει να αναπτύξουμε κώδικες επικοινωνίας που δίνουν έμφαση στον διάλογο, τη συντομία και την πιο αυθόρμητη σκέψη. (Ν. Χιώλος)
Ελεγχος
Τα blogs επιτρέπουν σε ειδήμονες κάθε λογής να επικοινωνήσουν με το κοινό όπως και να ελέγξουν και να κριτικάρουν τα παραδοσιακά ΜΜΕ. Αυτό μόνο καλό μπορεί να κάνει σε όλους μας και δη στα παραδοσιακά ΜΜΕ. (Ν.Χ.)
Εκφραση
«Μου αρέσει να με διαβάζουν και να σχολιάζουν αυτά που γράφω - αυτό είναι το blogging: προσωπική έκφραση. Ως εκ τούτου, τα περί ελέγχου δεν είναι σωστά ή λάθος - είναι άσχετη απάντηση σε άσχετη ερώτηση». (Γρ. Μηλιαρέσης)
ΕΣΗΕΑ
Οσοι δημοσιογράφοι διαχειρίζονται, συμμετέχουν ή συνεργάζονται, σε ιστοτόπους θα πρέπει να έχουν ταυτότητα και οπωσδήποτε να σέβονται τους κανόνες της δημοσιογραφικής δεοντολογίας στην κατεύθυνση της αυτοδέσμευσης.
Ο στρατός των blogger
Κάθε μπλόγκερ δεν είναι ένας δημοσιογράφος, κάθε μπλόγκερ είναι και ένας εκδότης. Σήμερα είναι γύρω στους τριάντα χιλιάδες, σε ένα μήνα θα είναι ολόκληρος στρατός. Θα φιμώνεις έναν, θα πετάγονται δέκα. (pitsirikos, 25/2/2008)
